Ciepło, zimno… gorączka! Jak ciało reguluje temperaturę?

Utrzymywanie prawidłowej temperatury ciała to dla naszego organizmu sprawa życia i śmierci. W rozwoju ewolucyjnym człowiek stał się stałocieplny – to znaczy, że potrafi utrzymywać stałą temperaturę wewnętrzną mimo zmieniającej się temperatury otoczenia. Standardowo jest to około 37,2°C ± 0,5°C. Ta równowaga cieplna jest niezwykle ważna, bo prawidłowe działanie enzymów, komórek nerwowych i całego metabolizmu zależy właśnie od odpowiedniej temperatury.

Już wahania o 4°C w górę lub w dół są groźne – mogą zaburzyć pracę enzymów, spowolnić metabolizm albo nawet uszkodzić komórki. Dlatego organizm wykształcił mechanizmy termoregulacji, które działają jak wewnętrzny termostat, stale dostosowując wytwarzanie i utratę ciepła.

Większość ciepła pochodzi z przemiany materii – to proces, w którym nasz organizm rozkłada białka, tłuszcze i węglowodany, aby uwolnić energię. Około 80% tej energii zamienia się w ciepło, a reszta służy do napędzania pracy mięśni i narządów.

Kluczową rolę odgrywa ATP (adenozynotrifosforan) – cząsteczka magazynująca energię w komórkach, działająca jak ich mała bateryjka. Gdy ATP rozpada się do ADP, energia zostaje uwolniona, a część zamienia się w ciepło.

Najwięcej ciepła w spoczynku wytwarza wątroba i mózg, które mają temperaturę powyżej średniej (ok. 37,2°C). Mięśnie szkieletowe w spoczynku są chłodniejsze (ok. 36°C), ale podczas intensywnego wysiłku ich temperatura rośnie.

Organizm musi stale utrzymywać równowagę między wytwarzaniem ciepła a jego utratą. Jeśli nie mógłby go oddać – doszłoby do przegrzania i śmierci w ciągu kilku godzin. Regulacja temperatury – oddawanie ciepła może odbywać się na różne sposoby:

1. Konwekcja – ciepło unoszone jest przez ruch powietrza (np. wiatr, przeciąg, wentylator).

2. Przewodzenie – dotykając zimnej powierzchni, oddajemy ciepło (w wodzie tracimy je 25 razy szybciej niż w powietrzu, bo woda świetnie przewodzi ciepło).

3. Promieniowanie – ciało emituje ciepło w postaci fal elektromagnetycznych; to dlatego w chłodnym pokoju stopniowo marzniemy, nawet bez wiatru.

4. Parowanie potu – najskuteczniejsza metoda chłodzenia. Wyparowanie 1 litra potu odbiera organizmowi ok. 580 kcal.

Jeśli powietrze jest wilgotne, parowanie jest utrudnione i łatwiej o przegrzanie.

W warunkach zimna uruchamiane są inne procesy:

naczynia krwionośne się kurczą, ograniczając utratę ciepła,

pojawia się drżenie mięśni – to tzw. dreszcze, które generują dodatkowe ciepło,

wytwarza się „gęsia skórka” – pozostałość po przodkach, u których uniesione włosy tworzyły warstwę izolacyjną.

W naszym mózgu, w części zwanej podwzgórzem, znajduje się naturalny termostat – jak programowalna grzałka.

Przednia część podwzgórza – włącza mechanizmy chłodzenia, np. pocenie się

Tylna część podwzgórza – włącza mechanizmy zachowania ciepła, np. dreszcze i skurcz naczyń krwionośnych

Dzięki temu, gdy jest nam zimno, włącza się drżenie mięśniowe, a gdy gorąco – pocenie się i rozszerzanie naczyń krwionośnych skóry.

Normalnie temperatura utrzymuje się na poziomie ok. 37°C, poprzez włączanie lub wyłączanie mechanizmów ogrzewania i chłodzenia (drżenie mięśni, pocenie się, rozszerzanie i zwężanie naczyń krwionośnych).

Ale, np. podczas infekcji we krwi pojawiają się pirogeny (np. fragmenty bakterii lub substancje wytwarzane przez wirusy, bakterie lub nasze komórki odpornościowe).

Podwzgórze ustawia wyższy punkt nastawczy, np. 38°C. Wtedy czujemy zimno, zaczynamy się trząść, a krew odpływa z kończyn – to naturalny sposób na podgrzanie ciała.

Podniesienie temperatury jest strategią obronną (należy do systemu odporności nieswoistej), utrudnia rozwój wielu wirusów i bakterii (organizm broni się m.in. przed zakażeniami drobnoustrojami).

Ale gorączka pojawić się może nie tylko jako odpowiedź na zakażenie drobnoustrojami. Obserwować ją możemy również w chorobach: nowotworowych lub alergiach czy nawet jako odpowiedzieć na niektóre leki (tzw. gorączka polekowa).

Gorączka to objaw, a nie choroba. Sama w sobie nie jest zła. Warto jednak wiedzieć:

Do 38°C – zwykle nie trzeba jej zbijać, jeśli nie powoduje dużego dyskomfortu.

Powyżej 39–40°C wymaga obserwacji i zwykle leczenia przeciwgorączkowego.

Powyżej 41°C grozi uszkodzeniem mózgu i jest stanem zagrożenia życia.

Wysoka gorączka jest szczególnie niebezpieczna dla niemowląt i osób starszych.

Nawadniaj się – wysoka temperatura powoduje utratę wody przez skórę i oddech.

Odpoczywaj, unikaj przegrzewania.

Leki przeciwgorączkowe (paracetamol, ibuprofen) stosuj, jeśli temperatura przekracza 38–39°C lub gorączka jest źle tolerowana.

Jeśli gorączka nie spada lub towarzyszą jej drgawki, zawsze skonsultuj się z lekarzem.

Średnia wartość temperatury ciała w zależności od miejsca pomiaru.

Miejsce pomiaru	Średnia temperatura prawidłowa
Pod pachą	36,4° C (zakres 34,7° C-37,3° C)
Jama ustna	36,6° C (zakres 35,5° C-37,5° C)
W odbytnicy	37,0° C (zakres 36,6° C-37,9° C)
Błona bębenkowa	36,6° C (zakres 35,7° C-37,5° C)

lek. med. Hanna Siankowska:

1. Prawidłowa temperatura ciała jest stała i wynosi 36,6° C a ta, wyższa niż 36,6° C to gorączka.

Lek. med. Hanna Siankowska: Wartość temperatury ciała uznana za prawidłową, zależy od miejsca pomiaru ( jak powyżej w tabeli), może ulegać zwiększeniu przez stres, wysiłek, płacz, fazę cyklu miesiączkowego. Badacze spierają się, kiedy należy rozpoznawać gorączkę, wiele towarzystw naukowych prezentuje różne zalecenia. Jedna z oficjalnych i bardzo praktycznych definicji gorączki pochodzi z Brighton Collaboration, gdzie autorzy przeglądu piśmiennictwa, Marcy i wsp. (pracujący dla grupy Brighton Collaboration) zalecają, aby za gorączkę uznać endogenne zwiększenie temperatury ciała co najmniej w jednym pomiarze do wartości ≥38°C.

2. Gorączka wywiera tylko szkodliwe działanie i należy ją od razu obniżyć.

Lek. med. Hanna Siankowska: Gorączka jest reakcją prawidłową układu odpornościowego, nie powinna być automatycznie obniżana bo ma pozytywny wpływ na procesy immunologiczne. Jest to istotny, ustrojowy sygnał alarmowy, który towarzyszy rozwijającemu się procesowi zapalnemu. Jeśli oprócz gorączki obserwujemy dodatkowo złe samopoczucie, bóle głowy i mięśni, drżenia, drgawki to gorączka wymaga obniżenia. Poza tym lekarze są też zgodni, że temperatura powyżej 39° C zwykle wymaga podania leków przeciwgorączkowych.

3. Postępowanie niefarmakologiczne (np. ochładzanie zewnętrzne) może zastąpić podanie leku przeciwgorączkowego.

Lek. med. Hanna Siankowska: Niestety metody fizyczne obniżania temperatury same działają krótkotrwale. Bez podania leku przeciwgorączkowego i przestawienia termostatu podwzgórzowego na niższą temperaturę, gorączka będzie nawracać szybko.

Czy lek przeciwgorączkowy można podać już niemowlakowi? Czy, jeżeli tak, to musi odbywać się to pod nadzorem lekarza?

lek. med. Hanna Siankowska: Lekiem przeciwgorączkowym dopuszczonym już od urodzenia dziecka jest paracetamol, od 3 miesiąca życia możemy używać również ibuprofen. Oba leki mogą być podane gorączkującemu niemowlęciu już przez rodziców. Nie zmienia to faktu, że gorączkujące niemowlę powinno być zbadane przez lekarza.

A co możemy zrobić, gdy lek przeciwgorączkowy nie obniża temperatury? Ile w ogóle powinniśmy poczekać na jego działanie?

Lek. med. Hanna Siankowska: Z farmakokinetyki ibuprofenu jak i paracetamolu wynika, że ich działanie powinno być widoczne po 30 do 60 minut od podania. Dodatkowo po zastosowaniu leku, celem zwiększenia działania przeciwgorączkowego i przyspieszenia obniżania temperatury można zastosować schładzanie zewnętrzne np. : przemywanie ciała gąbką, chłodne okłady, podanie chłodnych płynów do picia, wymiana pościeli na chłodną, obniżenie temperatury pomieszczenia. Zawsze te czynności wykonujemy po podaniu leku, nigdy na odwrót, ponieważ bez przestawienia lekiem termostatu podwzgórzowego, efekt schładzania będzie krótkotrwały. Substancje czynne: paracetamol i ibuprofen należą do zupełnie innych grup leków i odstępy między nimi nie muszą być zachowywane, a nawet są preparaty, które w jednym łączą obie te substancje. Z tego wynika, że jeśli temperatura nie ulega normalizacji po jednym leku po 60 minutach, a dziecko nadal odczuwa dyskomfort, warto podać drugi lek. Oczywiście każda gorączka niereagująca lub słabo reagująca na leki, szybko nawracająca po podaniu leków, wymaga konsultacji lekarskiej.

Co w przypadku wystąpienia drgawek gorączkowych? Jest to chyba coś, czego bardzo obawia się bardzo wielu rodziców małych dzieci.

lek. med. Hanna Siankowska: Drgawki gorączkowe nie są rzadkie w populacji pediatrycznej, występują u 2-4% dzieci od 6 mc życia do 5 lat. Dzielimy je na proste i złożone.

Drgawki gorączkowe proste nie powtarzają się, są krótkotrwałe (do 15 minut) i ustępują bez następstw. Inny charakter mają drgawki gorączkowe złożone, które są dłuższe, powtarzają się i często wymagają szerszej diagnostyki.

Zawsze po epizodzie drgawek, aby postawić prawidłowe rozpoznanie, dziecko powinno być zbadane przez lekarza, a w razie wątpliwości skierowane do obserwacji i diagnostyki w szpitalu.

Czy, jako lekarz-pediatra, miałaby Pani jakieś rady, może wytyczne odnośnie techniki pomiaru temperatury ciała?

Lek. med. Hanna Siankowska: Najlepszym miejscem do pomiaru temperatury (najlepiej oddającym temperaturę wewnętrzną a niezbyt inwazyjnym jak pomiar np.: w przełyku) jest pomiar w odbytnicy, który powinien trwać 3 minuty. Ze względów praktycznych jednak stosuje się pomiary termometrami elektronicznymi, bezdotykowymi. Po kupnie termometru warto kilkukrotnie przeprowadzać pomiar temperatury w tym samym miejscu za pomocą tego samego termometru i ustalić prawidłową temperaturę mierzoną w ten sposób. Najważniejsze jest wykrycie gorączki, nawet gdy często poszczególne pomiary się nieco między sobą różnią.